Khang-tử quĩ dược, bái nhi thụ chi, viết Khâu vị đạt, bất cảm thường.
Dịch nghĩa. Ông Khang-tử là quan đại-phu nước Lỗ cho đức Khổng-tử thuốc; ngài lạy mà nhận lấy rồi nói thực rằng: Tôi không biết tính thuốc thế nào, không dám uống thử.
Lời Khổng Tử và các học trò, qua bản dịch của Dương Bá Trạc (1922) sắp theo chủ đề: mỗi câu có phiên âm Hán Việt và phần dịch nghĩa. Hiện số hóa được 161 câu trên Wikisource; các câu còn lại sẽ được bổ sung khi nguồn hoàn thiện.
Khang-tử quĩ dược, bái nhi thụ chi, viết Khâu vị đạt, bất cảm thường.
Dịch nghĩa. Ông Khang-tử là quan đại-phu nước Lỗ cho đức Khổng-tử thuốc; ngài lạy mà nhận lấy rồi nói thực rằng: Tôi không biết tính thuốc thế nào, không dám uống thử.
Tử viết: Phụ tại quan kỳ chí, phụ một quan kỳ hạnh, tam niên vô cải ư phụ chi đạo, khả vị hiếu hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Muốn biết con người có hiếu cùng không, đương lúc cha còn thì xem người ấy chí hướng thế nào, lúc cha mất thì xem người ấy làm việc thể nào; nếu cha mất đã ba năm rồi mà cái lề thói của cha giữ được không thay đổi, thì là người ấy có lòng kính mến đứng thân, nên khen rằng hiếu vậy.
Tử-Du vấn hiếu. Tử viết: Kim chi hiếu giả thị vị năng dưỡng; chí ư khuyển mã dai năng hữu dưỡng, bất kính hà dĩ biệt hồ.
Dịch nghĩa. Ông Tử Du (học trò cao-đệ đức Khổng-tử) hỏi thế nào là hiếu. Đức Khổng-tử đáp rằng: Đời nay gọi là hiếu là bảo những người hay nuôi cha mẹ; song, nghĩ như chó ngựa, người ta cũng đều có nuôi; nếu ở với cha me, chỉ biết nuôi mà không biết kính trọng, thì lấy gì làm phân biệt dư? Hay nuôi mà lại phải hay kính, mới là hiếu vậy.
Trần-thành-tử thí Giản-công. Khổng-tử mộc dục nhi triều, cáo ư Ai-công viết: Trần-Hằng thí ký quân, thỉnh thảo chi. Công viết: cáo phù tam tử. Khổng-tử viết: Dĩ ngô tùng đại phu chi hậu, bất cảm bất cáo giã; quân viết cáo phù tam tử giả. Chi tam tử cáo, bất khả. Khổng-tử viết: Dĩ ngô tùng đại-phu chi hậu, bất cảm bất cáo giã.
Dịch nghĩa. Ngươi Trần-thành-tử (quyền-thần nước Tề) giết vua Giản-công (vua nước Tề). Khi ấy đức Khổng-tử ở nước Lỗ đã cáo quan về nhà rồi, nghe tin, tắm gội mà vào chầu, thưa với vua Ai-công (vua nước Lỗ) rằng: Ngươi Trần-Hằng giết vua nó, xin phát binh hỏi tội nó. Vua Ai-công nói: Việc ấy để phải nói với ba quan đại-phu. Đức Khổng-tử nói một mình rằng: Bởi ta cũng dự theo sau hàng quan đại-phu, nên khi gặp việc có quan-hệ đến danh-nghĩa như thế, không dám không nói. Vậy mà vua ta lại bảo phải nói với ba quan đại-phu. Ngài bèn đi đến ba quan đại-phu mà nói. Ba quan đại-phu cho việc ấy là không nên. Đức Khổng-tử than rằng: Bởi ta cũng dự theo sau hàng quan đại-phu, nên khi gặp việc có quan-hệ lớn đến danh-nghĩa như thế, mà phải nói đó thôi.
Tử viết: Ái chi năng vật lao hồ? Trung yên năng vật hối hồ?
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Cha mẹ thương con mà không bắt nó chịu khó nhọc, cố học siêng làm. được ư? Bề tôi có lòng trung với vua mà không hết lời khuyên bảo nên ư?
Quân mệnh triệu, bất sĩ giá hành hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử khi đương làm quan, lúc nào vua sai người lại triệu thì ngài lập tức đi ngay, không đợi xe ngựa, ấy là ngài kính lệnh vua vậy.
Quân tứ thực, tất chính tịch tiên-thường chi. Quân tứ tinh tất thục nhi tiến chi. Quân tứ sinh tất súc chi.
Dịch nghĩa. Vua cho đồ ăn chín thì ngài ngồi giữa chiếu mà nếm thử đồ ăn ấy. Vua cho đồ sống thì ngài nấu chín mà dâng gia-tiên. Vua cho vật sống thì ngài để nuôi. Ấy là ngài tôn kính vua vậy.
Thị thực ư quân, quân tế tiên phạn.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử khi ngồi hầu ăn với vua, trong lúc vua còn đương tế chưa ăn thì ngài ăn trước, như thể ngài nếm đồ ăn trước cho vua, chứ không dám cùng vua ngồi ăn như ăn khách. (Người đời xưa lúc ăn uống đều có lễ người sáng thủy ra sự ăn uống rồi mới ăn uống sau. Lúc dâng cơm vua ăn, người nhà bếp phải nếm các thứ đồ ăn trước).
Bằng hữu tử vô sở qui, viết ư ngã thấn.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử khi gặp người bạn mất mà không có chỗ thân-thích nào nương tựa được, thì ngài nói ta vì bạn mà làm lễ quyền táng, ấy là ngài hậu tình bằng hữu vậy.
Bằng hữu chi quĩ, tuy xa mã phi tế nhục bất bái.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử xử với bạn, dẫu bạn có đem cho xe ngựa là vật quí trọng, song cũng là nghĩa bàu-bạn giúp đỡ cho nhau, thì ngài cứ lấy mà không lạy tạ, chỉ có khi nào bạn cho thịt tế, thì ngài lạy tạ rồi mới nhận, ấy là ngài kính tổ tiên bạn cũng như tổ tiên mình.
Vấn nhân ư tha bang, tái bái nhi tống chi.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử khi có sai người đi hỏi thăm người ở nước khác, lạy hai lạy mà tiến đi, ấy là trọng nghĩa bạn vậy.
Tử Cống vấn hữu. Tử viết: trung cáo nhi thiện đạo chi, bất khả tắc chỉ, vô tự nhục yên.
Dịch nghĩa. Ông Tử-cống (học-trò cao-đệ đức Khổng-tử) hỏi đạo chơi bạn. Đức Khổng-tử đáp rằng: Đạo xử với bạn, như bạn có lỗi thì hết lòng răn bảo mà thiện từ dẫn dụ; nếu bạn không nghe thì thôi, đừng để đến nỗi tuyệt giao mà tự thủ nhục.
Tử-Lộ hữu văn, vị chi năng hành, duy khủng hữu văn.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Lộ có nghe điều gì hay mà chưa làm ngay được, thì trong lòng chỉ sợ lại có nghe sự khác mà làm không kịp, thực là người dốc chí lực hành vậy.
Tử-viết: Thập thất chi ấp tất hữu trung tín như Khâu giả yên, bất như Khâu chi hiếu học dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: một cái ấp chỉ có mười nhà, dẫu là ấp nhỏ, hẳn cũng có người tư chất trung tín như Khâu (tên đức Khổng-tử) này vậy, mà không ai ham học như Khâu này.
Tử-viết: Tri chi giả bất như hiếu chi giả; hiếu chi giả bất như lạc chi giả.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: kẻ học mới biết qua đạo-lý không bằng kẻ học đã chịu ham đạo lý: kẻ học mới lấy đạo lý làm ham không bằng kẻ học đã đến lấy đạo-lý làm vui.
Tử viết: Thuật nhi bất tác, tín nhi hiếu cổ, thiết tỉ ư ngã Lão-Bành.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Truyền thuật sách vở đời xưa mà không làm mới, tin theo đạo lý thánh hiền đời xưa mà dốc một lòng ham mến, ta đây cũng trộm ví với ông Lão-Bành ta vậy
Tử viết: Mặc nhi chí chi, học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện, hà hữu ư ngã tai.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Trầm mặc suy nghĩ mà ghi nhớ những điều mình học được, học mà không khi nào biết chán, dạy người không khi nào biết mỏi, ta xét mình ta đã có được nết nào đâu.
Tử viết: Đức chi bất tu, học chi bất giảng, văn nghĩa bất năng tỉ, bất thiện bất năng cải, thị ngô ưu giã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tư nói: Đức tính không chau dồi, học-vấn không giảng cứu, nghe điều phải không hay theo, có điều chẳng-phải không hay đổi, ấy là những điều ta thường lấy làm lo vậy.
Tử viết: chí ư đạo, cứ ư đức, y ư nhân, du ư nghệ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Kẻ học-giả nên chí ở đạo, giữ ở đức, nương ở nhân, chơi ở nghệ.
Tử viết: Gia ngã sổ niên, tốt dĩ học Dịch, khả dĩ vô đại quá hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: May ra trời thêm cho ta vài năm để trót công mà học kinh Dịch, thì minh lý sửa mình được, có thể không aến nỗi phạm phải điều quấy to.
Diệp-công vấn Khổng tử ư Tử-Lộ. Tử-Lộ bất đối. Tử viết: Nhữ hề bất viết: Kỳ vi nhân giã, phát phẫn vong thực, lạc dĩ vong ưu, bất tri lão chi tương chí vân nhĩ.
Dịch nghĩa. Ông Diệp-công hỏi ông Tử-Lộ: đức Khổng-tử là người thế nào? ông Tử-Lộ không trả lời. Đức Khổng-tử bảo ông Tử-Lộ rằng: Sao mi không nói: ta là người chỉ ham học, lúc chưa biết thì phát phẫn để cầu biết mà quên cả ăn, lúc đã biết thì vui về đạo lý mà quên cả mọi sự lo, dẫu tuổi già sắp đến mà cũng không biết, ấy nhất sinh ta chỉ có thế mà thôi.
Ngã phi sinh nhi tri chi giả, hiếu cổ mẫn dĩ càu chi giả dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Ta không phải là bậc sinh tri, chỉ là ham mến đạo lý thánh hiền đời xưa mà cần mẫn để cầu biết đó mà thôi.
Tử-Trương vấn sùng đức biện hoặc. Tử viết: chủ trung tín, tỉ nghĩa, sùng đức dã. Ái chi dục kỳ sinh, ố chi dục kỳ tử, ký dục kỳ sinh, hựu dục kỳ tử, thị hoặc dã.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Trương hỏi làm thế nào mà cao trọng được đức tính mình, biện rõ được điều mê hoặc. Đức Khổng-tử đáp rằng: lấy trung tín làm chủ, thấy việc phải thì theo, ấy là làm cho cao trọng được đức tính mình vậy. Yêu ai thì muốn cho người ấy sống, ghét ai thì muốn cho người ấy chết, đã muốn cho người ta sống, lại muốn cho người ta chết, mà không hiểu sống chết vốn có mệnh trời, ấy là mê hoặc vậy.
Phàn-Trì tòng du ư Vũ-vu chi hạ, viết: Cảm vấn sùng đức, tu thắc, biện hoặc. Tử viết: Thiện tai vấn! Tiên sự hậu đắc, phi sùng đức dư? Công kỳ ác vô công nhân chi ác, phi tu thắc dư? Nhất triêu chi phẫn, vong kỳ thân dĩ cập kỳ thân, phi hoặc dư?
Dịch nghĩa. Ông Phàn-Trì theo đức Khổng-tử chơi ở dưới đàn Vũ-vu, hỏi ngài rằng: Dám xin hỏi thầy thế nào thì tôn trọng được đức tính mình, sửa bỏ được điều gian ác, biện biệt được điều mê hoặc? Đức Khổng tử khen rằng: Câu hỏi ấy ý rất là ph i thay! Trước hãy cố làm việc, sau sẽ cầu được thành hiệu, thế chẳng phải là làm cho tôn trọng được đức tính mình dư? chỉ cố trị bỏ điều ác của mình mà không công kích điều ác của người, thế chẳng phải là làm cho sửa đổi được điều ác của mình dư? nhân cái sự bực tức một lúc, làm liều không nghĩ, quên cả hại thân mình để hai lây đến cha mẹ mình, thế chẳng phải là mê hoặc dư?
Tử vị Bá-Ngư viết: Nhữ vi Chu-nam Thiệu-nam hĩ hồ? Nhân nhi bất vi Chu-nam Thiệu-nam, kỳ do chính tường diện nhi lập dã dư?
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử bảo ông Bá-Ngư (con đức Khổng-tử tên là Khổng-Lý) rằng: Mày đã học thiên Chu-nam cùng thiên Thiệu-nam trong kinh Thi rồi chưa? Thiên Chu-nam cùng thiên Thiệu-nam nói những việc tu thân tề gia; người mà chẳng học hai thiên ấy thì không hiểu đạo tu thân tề gia, đó có khác gì người trở ngay mặt vào tường mà đứng, không thấy được một vật gì, không đi được một bước nào dư?
Tử-Hạ viết: Nhật tri kỳ sở vô, nguyệt vô vong kỳ sở năng, khả vị hiếu học dã dĩ hĩ.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Hạ nói: Mỗi ngày lại mỗi biết thêm được những điều không biết, mỗi tháng lại mỗi nhắc lại không quên những điều mình đã hay, thế mới thực đáng gọi là người ham học vậy.
Tử-Hạ viết: Bác học nhi đốc chí, thiết vấn nhi cận tư, nhân tại kỳ trung hĩ.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Hạ nói: Học-vấn thì rộng thông, mà lập chí thì đôn-đốc, hỏi những sự thiết thực không phiếm, mà nghĩ những điều ti-cận dễ làm, nhân tức ở trong đó rồi.
Tử-Hạ viết: Bách công cư tứ dĩ thành kỳ sự. Quân-tử học dĩ chí kỳ đạo.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Hạ nói Trăm thợ ở phố để làm thành nghề; người quân-tử siêng học để biết hết đạo.
Tử viết: Xảo ngôn lệnh sắc, tiển hĩ nhân.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Kẻ nào nói khéo siểm nịnh, mặt khéo xu mị, hẳn là người ấy ít có lòng nhân vậy.
Tử viết: Lý nhân vi mỹ. Trạch bất xử nhân, yên đắc trí.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Trong làng có thói nhân-hậu là làng tốt; không chọn được nơi có người nhân mà ở, sao gọi là khôn.
Tử viết: Bất nhân giả bất khả dĩ cửu xử ước, bất khả dĩ trường xử lạc. Nhân giả an nhân. Trí giả lợi nhân.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người bất nhân gặp phải cảnh cùng-quẫn thì bất cố liêm sỉ mà làm càn, không có thể ở lâu được, gặp cảnh yên vui thì sinh ra kiêu xa mà thêm lỗi, cũng không có thể ở lâu được. Người nhân thì chỉ lấy làm nhân là yên; người trí thì chỉ lấy làm nhân là lợi: cảnh vui cảnh khổ đều không hề động lòng được người ta.
Tử viết: Duy nhân giả năng hiếu nhân năng ố nhân.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Chỉ có người nhân trong lòng công-chính, yêu người ghét người đều không sai lầm.
Tử viết: Cẩu chí ư nhân hĩ, vô ác dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người thực hay có chí làm nhân, thì giữ được lương tâm, hẳn không đến làm việc ác vậy,
Tử viết: Phú dữ quí thị nhân chi sở dục dã; bất dĩ kỳ đạo đắc chi, bất xử dã. Bần dữ tiện thị nhân chi sở ố dã; bất dĩ kỳ đạo đắc chi bất khử dã Quân-tử khử nhân ô hồ thành danh Quân tử vô chung thực chi gian vi nhân, tháo thứ tất ư thị, điên bái tất ư thị.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Giàu với sang thì người ta ai cũng muốn; nhưng nếu không lấy đạo phải mà được giàu sang, thì người quân-tử cũng không cầu ở cái giầu sang ấy vậy. Nghèo với hèn thì người ta ai cũng ghét; nhưng nếu không lấy đạo phải mà khỏi được nghèo hèn, thì người quân-tử cũng không cần bỏ cái nghèo hèn ấy vậy. Người quân-tử nếu bỏ nhân thì sao cho thành danh được. Người quân tử không có một lúc trọn bữa ăn nào là làm trái điều nhân, dẫu lúc lật đật vội vàng cũng cứ ở nhân, dẫu lúc hiểm-nghèo gấp khúc cũng cứ ở nhân.
Tử viết: Ngã vị kiến hiếu nhân giả ố bất nhân giả; hiếu nhân giả vô dĩ thượng chi; ố bất nhân giả, kỳ vi nhân hĩ, bất sử bất nhân giả gia hồ kỳ thân. Hữu năng nhất nhật dụng kỳ lục ư nhân hĩ hồ, ngã vị kiến lực bất túc giả; cái hữu chi hĩ, ngã vị chi kiến dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Ta chưa thấy người nào thật yêu điều nhân ghét điều bất nhân. Này! Người thật yêu điều nhân thì chỉ lấy nhân làm quí, coi vật gì trong thiên-hạ cũng không hơn được nữa. Người thật ghét điều bất nhân, thì chủ ý làm nhân, không hề chịu để điều bất-nhân dây vào đến mình. Có ai thử trong một ngày hay cố dụng lực làm nhân không? Cố làm thì được, ta chưa thấy ai không đủ sức làm; hoặc-giả cũng có chăng? nhưng ta thì thật chưa từng thấy vậy.
Tử viết: Triêu văn đạo, tịch tử khả hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Sớm ngày được nghe đạo lý, thì trong lòng vui-sướng, dù đến tối có chết cũng không hối-hận gì.
Tử viết: Quân-tử chi ư thiên-hạ dã, vô thích dã, vô mịch dã, nghĩa chi dữ tị.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người quân-tử xử việc thiên-hạ không việc gì là cố ý làm, không việc gì là cố ý không làm, chỉ xem hợp nghĩa thì làm, không hợp nghĩa thì không làm.
Tư-mã-Ngưu vấn nhân. Tử viết: Nhân giả kỳ ngôn dã nhận. Viết: Kỳ ngôn dã nhận, tư vị chi nhân hĩ hồ? Tử viết: Vi chi nan, ngôn chi đắc vô nhận hồ?
Dịch nghĩa. Ông Tư-mã-Ngưu (học-trò đức Khổng-tử) hỏi làm nhân phải thế nào? Đức Khổng-tử đáp rằng: Người có nhân nói ra thường dè dặt không khinh suất. Ông Tư-mã-Ngưu lại hỏi: Chỉ dè dặt lời nói thế đã gọi là nhân dư? Đức Khổng-tử đáp rằng: Nói ra câu nào kỳ làm được câu ấy; làm rất khó thì nói không dè dặt được ư?
Phàn-Trì vấn nhân. Tử viết: Ái nhân. Vấn trí. Tử viết: Tri nhân. Phàn-Trì vị đạt. Tử viết: Cử trực thố chư uổng, năng sử uổng giả trực. Phàn-Trì thoái, kiến Tử-Hạ, viết: Hướng giả ngô kiến ư Phu-tử nhi vấn trí. Tử viết: Cử trực thố chư uổng, năng sử uổng giả trực. Hà vị dã? Tử-Hạ viết: Phú tai ngôn hồ! Thuấn hữu thiên-hạ, tuyển ư chúng cử Cao-Giao, bất nhân giả viễn hĩ. Thang hữu thiên-hạ, tuyển ư chúng cử Y-Doãn, bất nhân giả viễn hĩ.
Dịch nghĩa. Ông Phàn-Trì hỏi thế nào là nhân? Đức Khổng-tử đáp rằng: Yêu người là nhân. Lại hỏi thế nào là trí? Đáp rằng: Biết người là trí. Ông Phàn-Trì chưa hiểu, có ý nghi yêu người với biết người ý-nghĩa khác nhau hẳn, vậy thì đạo nhân cùng đạo trí không tương thông được với nhau ư? Đức Khổng-tử lại bảo rằng: Cất người thẳng bỏ người cong, khiến được người cong hóa làm thẳng. Ông Phàn-Trì lui, đến ra mắt ông Tử-Ha nói chuyện lại rằng: Hôm trước tô hầu thầy m hỏi thế nào là trí. Thầy bảo rằng: Cất người thẳng bỏ người cong, khiến được người cong hóa làm thẳng, là ý nói làm sao? Ông Tử-Hạ bảo rằng: Thầy nói đạo trí mà gồm cả đạo nhân, ý thực là rộng thay! Xem như đời xưa vua Thuấn có thiên-hạ, kén ở trong chúng nhân mà cử dùng ông Cao-Giao, thời người bất-nhân hóa làm nhân, hình như kẻ bất nhân nó tránh xa vậy; vua Thang có thiên-hạ, kén ở trong chúng nhân mà cử dùng ông Y-Doãn, thời người bất nhan cũng hóa làm nhân, hình như kẻ bất-nhân nó tránh xa vậy. Thế là làm trí mà gồm được cả đạo làm nhân.
Phàn-Trì vấn nhân. Tử viết: Cư xử cung; chấp sự kính; dữ nhân trung; tuy chi di-địch, bất khả khí dã.
Dịch nghĩa. Ông Phàn-Trì hỏi đạo làm nhân. Đức Khổng-tử đáp rằng: Ở thường thì cung, giữ việc thì kính; giao-thiệp với người thì hết lòng; cố làm ba điều ấy, dẫu đi đến rợ mọi cũng không nên bỏ vậy.
Tử viết: Cương nghị mộc nột cận nhận.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Cương-trực, kiên-nghị, chất phác, ít nói, có bốn đức tính tốt ấy là gần được bậc nhân vậy.
Tử-Cống vấn vi nhân. Tử viết: Công dục thiện kỳ sự, tất tiên lợi kỳ khí. Cư thị bang dã, sự kỳ đại-phu chi hiền giả, hữu kỳ sĩ chi nhân giả.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Cống hỏi đạo làm nhân. Đức Khổng-tử đáp rằng: Kìa xem thợ muốn làm việc cho tốt, hẳn trước phải sắm đồ cho sắc rồi mới khéo được, cũng như mình muốn làm nhân, phải nhờ người giúp, Vậy ở trong nước này, nên chọn ai là quan đại-phu hiền thì thờ làm thầy, ai là người sĩ có nhân thì kết làm bạn, có thầy hay bạn tốt mới giúp mình làm nhân được.
Tử viết: Dân chi ư nhân dã, thậm ư thủy hỏa; thủy hỏa ngô kiến đạo nhi tử giả hĩ, vị kiến đạo nhân nhi tử giả dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Đạo nhân thiết dụng cho người ta kể còn hơn nước lửa; nước lửa còn có khi hại, làm nhân chỉ có lợi mà không có hại chút nào, ta thấy có người dẵm vào nước lửa mà chết, chưa thấy ai dẵm vào điều nhân mà chết bao giờ. Nhân chẳng là có ích cho người lắm dư?
Tử viết: Thùy năng xuất bất do hộ. Hà mạc do tư đạo dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng tử dạy rằng: Ai đi ra khỏi nhà mà không qua cửa được. Đạo cũng là cái đường người ta tất phải đi qua: vậy sao người ta lại không noi theo đạo mà làm.
Tử viết: Phạn sơ-tự, ẩm thủy, khúc quăng nhi chẩm chi, lạc diệc tại kỳ trung hĩ. Bất nghĩa nhi phú thả quí, ư ngã như phù-vân.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: ăn cơm gạo lứt, uống nước lã, cong khuỷu tay mà gối đầu, vậy mà ở trong đó vẫn có cái vui về đạo nghĩa. Còn nếu làm điều bất nghĩa mà được giàu và sang, ta cũng coi như đám mây nổi trên trời, thoảng qua mà không cầu vậy.
Tử viết: Ký bất xứng kỳ lực, xứng kỳ đức dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Ngựa Ký được tiếng khen là ngựa tốt, không phải khen về cái sức nó khỏe, mà khen về cái đức nó thuần. Người được khen là quân-tử cũng bởi đức mà không phải bởi tài vậy.
Tử viết: Tứ dã! Nhữ dĩ dư vi đa học nhi chí chi giả dư? Đối viết: Nhiên, phi dư? Viết: Phi dã. Dư nhất dĩ quán chi.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử gọi ông Tử-Cống bảo rằng: Trò Tứ (tên ông Tử-Cống) kia, mi tưởng ta học nhiều mà nhớ hết cả có phải không? Ông Tử-Cống thưa rằng: Phải, mà thực không phải thế hay sao? Ngài đáp rằng: Không phải vậy; ta chỉ lấy một lẽ mà thông suốt muôn việc, học vụ chuyên nhất, mà không phải cầu nhiều đâu.
Tử viết: Do! Tri đức giả tiển hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử gọi ông Tử-Lộ b o rằng: Trò Do (tên ông Tử-Lộ) kia, người thật biết đức có ít lắm!
Tử viết: Quần cư chung nhật, ngôn bất cập nghĩa, hiếu hành tiểu tuệ, nan hĩ tai!
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Cả ngày ở tụ với nhau, nói không được câu chuyện gì phải, chỉ thích dùng những trí-tuệ nhỏ mọn: những người như thế, thật khó mà nên người được thay!
Tử viết: Quân-tử nghĩa dĩ vi chất, lễ dĩ hành chi, tốn dĩ xuất chi, tín dĩ thành chi Quân-tử tai!
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Người quân-tử phàm làm việc gì cũng lấy lẽ phải làm cốt, lấy lễ mà thực hành cái lẽ phải đó, lấy thuận-hòa mà ra làm việc. lấy tin thực mà thành việc, thật là quân-tử thay!
Tử viết: Xảo ngôn loạn đức; tiểu bất nhẫn tắc loạn đại mưu.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Nói khéo thì biến đổi phải trái, tất làm loạn mất đức hay. Việc nhỏ mà không biết nhịn, thì nóng nảy làm càn, tất làm loạn mất mưu lớn.
Tử viết: Nhân năng hoằng đạo, phi đạo hoằng nhân.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Làm đạo cốt ở người; người ta làm cho đạo rộng được, chẳng phải đạo làm cho người ta hay được vậy.
Tử viết: Quân-tử mưu đạo bất mưu thực. Canh dã nỗi tại kỳ trung hĩ; học dã lộc tại kỳ trung hĩ. Quân-tử ưu đạo bất ưu bần.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử day rằng: Người quân tử chỉ mưu làm đạo, mà chẳng mưu được ăn. Kìa như kẻ đi cày chí tại mưu được ăn, mà gặp khi mất mùa, trong sự cày có cái đói ở đó; người đi học chí tại làm đạo, mà đắc thời hành đạo, trong sự học có cái lộc ở đó. Người quân-tử chỉ lo đạo chẳng lo nghèo.
Tử viết: Đạo bất đồng bất tương vi mưu.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Người ta đã không đồng đạo với nhau thì không có thể cùng nhau mà cùng mưu việc được.
Tử viết: Đạo thính nhi đồ thuyết, đức chi khí dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Những người nghe chuyện ngoài đường, lại đi nói mách lẻo ngoài đường, toàn những lời vô căn-cứ, không được gì ở trong lòng, chỉ tự bỏ mất đức hay của mình vậy.
Tử-Lộ viết: Quân-tử thượng dũng hồ? — Tử viết: Quân-tử nghĩa dĩ vi thượng. Quân-tử hữu dũng nhi vô nghĩa vi loạn. Tiểu-nhân hữu dũng nhi vô nghĩa vi đạo.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Lộ hỏi đức Khổng-tử rằng: Người quân-tử có chuộng mạnh không? Đức Khổng-tử đáp rằng: Người quân-tử chỉ lấy nghĩa làm hơn mà tôn chuộng. Nếu người quân-tử có dũng mà không có nghĩa thì tất đến làm sự bạo loạn; kẻ tiểu-nhân có dũng mà không nghĩa thì tất đến phạm điều trộm cướp: chớ nên chuyên chuộng dũng vậy.
Tử-Hạ viết: Tuy tiểu-đạo tất hữu khả quan giả yên; trí viễn khủng nê, thị dĩ quân-tử bất vi dã.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Hạ nói: Dẫu các đạo thuật nhỏ cũng có điều hay coi được, nhưng suy ra làm việc viễn đại thì sợ trệ nệ mà không thông; bởi thế người quân-tử chuyên cầu đại-đạo mà không cầu tiểu-đạo vậy.
Tử-Hạ viết: Đại-đức bất du nhàn, tiểu-đức xuất nhập khả dã.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Hạ nói: Đức để ngăn cầm lòng người, cũng như cửa để ngăn cầm người đi lại; mà đức có đức lớn đức nhỏ; người ta giữ được đức lớn đừng để cho qua khỏi cửa ngăn, còn đức nhỏ thì hoặc khi ra khi vào cũng không hại gì lắm.
Hữu-tử viết: Lễ chi dụng hòa vi quí; tiên-vương chi đạo tư vi mĩ, tiểu đại do chi; hữu sở bất hành, tri hòa nhi hòa, bất dĩ lễ tiết chi, diệc bất khả hành dã.
Dịch nghĩa. Ông Hữu-tử nói: Lễ chủ tại kính mà dùng lễ thì quí tại hòa. Đạo đứng tiên-vương thật là tốt, việc nhỏ việc lớn đều bởi hòa mà nên; vậy mà có điều không làm được, là vì biết hòa là quí mà nhất thiết dụng hòa, không biết lấy lễ ngăn ngừa, thành ra phóng đãng quá cũng không sao làm được.
Khổng-tử vị Quí-thị bát-dật vũ ư đình, thị khả nhẫn dã, thục bất khả nhẫn dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Họ Quí là nhà quan đại-phu mà múa tám hàng nhạc công ở sân miếu (đời xưa có việc tế tự yến hội, dùng đến nhạc công. thì thiên-tử được dùng tám hàng nhạc công, tám hàng nhạc thì mỗi hàng sắp tám người; vua các nước hầu thì chỉ được dùng sáu hàng, mỗi hàng sắp sáu người: đại-phu thì chỉ được dùng bốn hàng, mỗi hàng sắp bốn người; quan sĩ thì chỉ được dùng hai hàng, mỗi hàng sắp hai người); sự thất lễ đến thế mà còn nhẫn tâm làm được, thì còn cái ác gì mà không nhẫn tâm làm được vậy.
Tam gia giả dĩ Ung triệt. Tử viết: Tướng duy tích-công; thiên-tử mục mục, hề thủ ư tam-gia chi đường?
Dịch nghĩa. Ba nhà quan đại-phu nước Lỗ khi tế ở gia-miếu, lễ Triệt-soạn hát thơ Ung (thơ Ung là một khúc hát lúc lễ Triệt-soạn trong miếu đức thiên-tử) Đức Khổng-tử cười rằng: Trong thơ Ung có câu: Tướng lễ là các vua chư-hầu; đức thiên-tử đứng chủ tế, hình dung chăm chắm rất là kính cẩn. Nay ba nhà là quan đại phu, có ai là tích-công, ai là thiên-tử? Không hiểu lấy nghĩa gì mà dùng thơ ấy ở trong tư-miếu ba nhà?
Tử viết: Nhân nhi bất nhân, như lễ hà! Nhân nhi bất nhân, như nhạc hà?
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Nếu người mà bất nhân, thì xử mình tất không kính, đãi người tất không hòa; không kính thì dùng lễ làm sao được! Không hòa thì dùng nhạc làm sao được!
Lâm-Phóng vấn lễ chi bản. Tử viết: Đại tai vấn. Lễ dữ kỳ xa dã ninh kiệm. Tang dữ kỳ dị dã ninh thích.
Dịch nghĩa. Ông Lâm-Phóng (học-trò đức Khổng-tử) hỏi thế nào là gốc lễ? Đức Khổng-tử khen rằng: Học lễ mà biết hỏi đến chỗ gốc, có chí lớn lắm thay! Này, làm lễ mà chuyên chuộng xa-xỉ, dữ-kỳ thế thà chủ kiệm-ước còn hơn. Cư tang mà chỉ chuộng văn sức, dữ kỳ thế thà chủ thương xót còn hơn. Kiệm-ước và thương-xót tức là gốc lễ vậy.
Tử viết: Đế tự ký quán nhi vãng giả, ngô bất dục quan chi hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Nước Lỗ tế Đế (tế Đế là tế ông sinh ra ông Thủy tổ, một lễ tế lớn của ngôi Thiên-tử, chư hầu đều không được làm) đã là phi lễ, mà trong khi tế từ lúc đã rót rượu trở đi, lại càng trễ-nải bất kính lắm, ta không còn muốn xem nữa.
Hoặc vấn Đế chi thuyết. Tử viết: Bất tri dã; tri kỳ thuyết giả chi ư thiên-hạ dã, kỳ như thị chư tư hồ. Chỉ kỳ chưởng.
Dịch nghĩa. Có người hỏi lễ tế Đế là thế nào? Đức Khổng-tử đáp rằng: Tôi không biết; nếu biết được nghĩa tế Đế, thì rõ hết sự lý, suy ra trị thiên hạ cũng như trông ở đây này. Ngài nói rồi chỉ vào bàn tay, ý bảo minh bạch dễ thấy cũng như vậy. (Nước Lỗ tế Đế là tiếm lễ. Ngài nói ra thì rõ lỗi vua, nên trả lời không biết).
Tử viết: Ngô bất dự tế như bất tế.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Ta hoặc có khi nhân việc gì mà không được dự vào tế, thì trong bụng vẫn áy-náy như là chưa tế.
Tử viết: Chu giám ư nhị đại, úc úc hồ văn tai. Ngô tòng Chu.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Nhà Chu xem lễ của nhà Hạ nhà Ân hai đời trước, mà chỗ thêm chỗ bớt, lễ văn rờ rỡ thịnh lắm thay! Ta quyết theo lễ nhà Chu.
Tử nhập Thái-miếu, mỗi sự vấn. Hoặc viết: Thục vị Trâu nhân chi tử tri lễ hồ? Nhập Thái-miếu, mỗi sự vấn. Tử văn chi viết: Thị lễ dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử vào trong nhà Thái-miếu nước Lỗ, thấy mỗi sự gì cũng hỏi người ta. Có kẻ cười rằng: Ai bảo con người ấp Trâu biết lễ; (Đức Khổng-tử là con ông Thúc-lương-Ngột làm quan ấp Trâu) vào trong nhà Thái-miếu mà mỗi việc mỗi hỏi, người biết lễ như thế ư? Ngài nghe nói, bảo rằng: Lễ chủ kính; bởi lòng kính cẩn mà mỗi việc mỗi hỏi, thế tức là lễ vậy.
Tử viết: Sự quân tận lễ, nhân dĩ vi siểm dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Thờ vua mà hết lễ, người ta lại cho là siểm nịnh vậy.
Tử-Cống dục khử Cốc-sóc chi ký-dương. Tử viết: Nhĩ ái kỳ dương, ngã ái kỳ lễ.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Cống muốn bỏ con dê sống làm lễ Cốc-sóc (Lễ, vua chư-hầu chịu lịch của thiên-tử ban cho, mỗi mồng một đầu tháng giết dê làm lễ chịu ngày sóc, gọi là Cốc-sóc; bấy giờ nước Lỗ đã không làm lễ ấy nữa, mà quan hữu-ti còn mỗi tháng cung một con dê, nên ông Tử-Cống muốn bỏ). Đức Khổng-tử bảo rằng: Mi tiếc con dê, mà ta tiếc lễ ấy: để con dê thì lễ ấy vẫn còn, chẳng hơn bỏ con dê thì đến cái tên lễ ấy cũng mất nốt ru?
Tử ngữ Lỗ Thái-sư nhạc viết: Nhạc kỳ khả tri dã: Thủy tác, hấp như dã; túng chi, thuần như dã, hiệu như dã, dịch như dã, dĩ thành.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói chuyện nhạc với quan Thái-sư nước Lỗ rằng: Nhạc có thể biết được; lúc mới khởi nhạc thì hợp đủ mọi tiếng: đến lúc nhạc đại khởi, thì tiếng nọ hòa với tiếng kia, tiếng nào rõ ra tiếng ấy, tiếng này nối liền với tiếng khác; thế là thành một khúc nhạc vậy.
Tử vị Thiều tân mỹ hĩ, hữu tận thiện dã. Vị Vũ tận mỹ hĩ, vị tận thiện dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Nhạc là cái ảnh để tượng công đức một đời vua. Vua Thuấn, vua Vũ trị-công đều thịnh mà thánh-đức có hơn kém nhau; cho nên nhạc Thiều của vua Thuấn đã hết tốt rồi lại hết lành nữa, mà nhạc Vũ của vua Vũ hết tốt rồi nhưng chưa được hết lành vậy.
Tử viết: Năng dĩ lễ nhượng vi quốc hồ hà hữu; bất năng dĩ lễ-nhượng vi quốc, như lễ hà.
Dịch nghĩa. Đức Khổng tử dạy rằng: Hay lấy lễ nhượng mà trị nước thì nước trị có khó gì; nếu không hay lấy lễ-nhượng trị nước thì dùng gì được lễ.
Trần Tư-bại vấn Chiêu-công tri lễ hồ? Khổng-tử viết: Tri lễ. Khổng-tử thoái, ấp Vu-mã-Kỳ nhi tiến chi viết: Ngô văn quân-tử bất đảng; quân-tử diệc đảng hồ? Quân thú ư Ngô vi đồng tính, vị chi Ngô Mạnh-tử. Quân nhi tri lễ, thục bất tri lễ. Vu-mã-Kỳ dĩ cáo. Tử viết: Khâu dã hạnh; cẩu hữu quá, nhân tất tri chi.
Dịch nghĩa. Quan Tư-bại nước Trần hỏi đức Khổng-tử rằng: Vua Chiêu-công nước Lỗ là người biết lễ không? Đức Khổng-tử đáp rằng: Vua ta biết lễ. Ngài lui khỏi. Quan Tư-bại vái ông Vu-mã-Kỳ (học-trò đức Khổng-tử) mà hỏi rằng: Ta nghe người quân-tử không có tư-đảng với ai; nay người quân-tử cũng có tư-đảng hay sao? Vua Chiêu-công lấy con gái ở nước Ngô là người cùng họ, gọi tránh tên là Mạnh-tử (nước Ngô với nước Lỗ đều họ Cơ) nước Ngô; nếu vua như thế mà bảo là người biết lễ, thì còn ai là người không biết lễ. Ông Vu-mã-Kỳ thuật chuyện lại với ngài. Ngài nói: Khâu này may quá, nếu có điều gì lỗi thì người ta hẳn biết ngay. (Vua Chiêu-công vẫn là người không biết lễ; đức Khổng-tử không nỡ nói xấu vua mà đành nhận lỗi mình).
Tử viết: Sư Chí Chi thủy, Quan-thư chi loạn, dương dương hồ doanh nhĩ tai.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Quan nhạc-sư Chí lúc mới làm nhạc quan. hát đến chương rốt thơ Quan-thư, tiếng nhạc êm-ái đầy tai, tốt lắm thay!
Tử tật bệnh. Tử-Lộ sử môn nhân vi thần. Bệnh nhàn, viết: cửu hĩ tai. Do chi hành trá dã, vô thần nhi vi hữu thần. Ngô thùy khi, khi thiên hồ. Thả dư dữ kỳ tử ư thần chi thủ dã, vô ninh tử ư nhị tam tử chi thủ hồ. Thả dư túng bất đắc đại táng, dư tử ư đạo-lộ hồ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử có bệnh nặng. Ông Tử-lộ định bắt môn-nhân làm gia thần để trị tang. Đến khi ngài bệnh hơi bớt, bảo rằng: Trò Do cứ làm sự giả dối hoài. Theo lễ, ta không có gia-thần, mà làm ra có gia-thần, (theo lễ quan thượng-đại-phu mới được có gia-thần) Ta dối ai? dối được trời chăng? Vả ta dữ kỳ chết ở trong tay bọn gia-thần, chẳng thà chết ở trong tay hai ba gã học-trò còn hơn. Vả ta dù không được lễ đại táng, ta há đến nỗi chết ở đường sá hay sao?
Tăng-tử viết: Ngô văn chư Phu-tử: nhân vị hữu tự trí giả dã; tất dã thân tang hồ.
Dịch nghĩa. Ông Tăng-tử nói: Ta nghe thầy ta có dạy rằng: Người ta chưa có việc gì tự nhiên mà cố sức làm; họa chỉ có khi gặp tang cha mẹ chăng?
Tử viết: Lễ vân lễ vân, ngọc bạch vân hồ tai. Nhạc vân nhạc vân, chung cổ vân hồ tai.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Gọi là lễ, gọi là lễ, há phải chỉ là ngọc lụa mà thôi đâu! Gọi là nhạc, gọi là nhạc, há phải chỉ là chuông trống mà thôi đâu! Kính mới là gốc lễ, mà hòa mới là gốc nhạc vậy.
Tử viết: Tiên tiến ư lễ nhạc, giả-nhân dã. Hậu tiến ư lễ nhạc, quân-tử dã, như dụng chi tắc ngô tòng tiên tiến.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Lễ nhạc của các bậc tiên tiến vừa co văn vừa có chất, thì người đời bây giờ cho là giã-nhân vậy. Lễ nhạc của các người hậu tiến văn nhiều hơn chất, thì người đời bây giờ lại cho là quân-tử vậy. Nếu có dùng lễ nhạc thì ta theo các bậc tiên tiến.
Tử-Cống viết: Phu-tử chi văn chương khả đắc nhi văn dã. Phu-tử chi ngôn tính dữ thiên-đạo, bất khả đắc nhi văn dã.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Cống nói: Văn-chương thầy ta thì ai cũng được nghe cả. Còn đến những câu nói của thầy ta thuộc về tính với đạo trời, thì nghĩa lý tinh thâm lắm, có mấy người được nghe đâu.
Tử viết: Tính tương cận dã; Tập tương viễn dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Tính người ta vẫn gần giống nhau, vì tập quán khác mà thành ra khác xa nhau vậy.
Tử viết: Duy thượng trí dữ hạ ngu bất di.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Chỉ có bậc thượng-trí cùng bậc hạ ngu thì tính-chất không bao giờ biến hóa di dịch được.
Tử viết: Sĩ chí ư đạo nhi sỉ ác y ác thực giả, vị túc dữ nghị dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Kẻ sĩ có chí muốn cầu đạo mà lại còn lấy mặc xấu ăn xấu làm sỉ, thì chưa đủ cùng bàn đạo lý vậy.
Nhan-Uyên Quí-Lộ thị. Tử viết: Hạp các ngôn nhĩ chí? Tử-Lộ viết: Nguyện xa mã ý khinh cừu dữ bằng hữu cộng, tệ chi nhi vô hám. Nhan-Uyên viết: Nguyện vô phạt thiện, vô thi lao. Tử Lộ viết: Nguyện văn tử chi chí? Tử viết: Lão giả an chi; bằng hữu tín chi; thiếu giả hoài chi.
Dịch nghĩa. Ông Nhan-Uyên. ông Quí-Lộ ngồi hầu đức Khổng-tử. Ngài hỏi rằng: Chí các ngươi thế nào? Sao không cùng nói ra để ta nghe. Ông Tử-Lộ thưa rằng: Chí tôi muốn có xe ngựa mặc áo lông cừu nhẹ, cùng dùng chung với bè-bạn, dẫu đến rách nát cũng không lấy làm ân-hận. Ông Nhan-Uyên thưa rằng: Chí tôi muốn không khoe điều hay với người, không kể công-lao với người. Ông Tử-Lộ hỏi: Chúng tôi muốn được nghe chí thầy. Ngài đáp rằng: Ta muốn khiến cho người già đều được yên vui với ta, bè-bạn đều tin ta, người trẻ đều mến ta, ấy là chí ta vậy.
Tử viết: Thậm hĩ ngô suy dã; cửu hĩ ngô bất phục mộng kiến Châu-công.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử than rằng: Khi nhỏ chí-khí ta còn đương hăng-hái, muốn làm đạo ông Châu-công, cho nên thường nằm chiêm bao thấy; bây giờ ta suy lắm mất rồi; đã lâu nay ta không lại nằm chiêm bao thấy ông Châu-công.
Tăng-tử viết: Sĩ bất khả dĩ bất hoằng nghị; nhiệm trọng nhi đạo viễn; nhân dĩ vi kỷ nhiệm, bất diệc trọng hồ; tử nhi hậu dĩ, bất diệc viễn hồ.
Dịch nghĩa. Ông Tăng-tử nói: Kẻ sĩ phải có cái chí-khí rộng lớn cương-nghị mới được, bởi vì gánh vác thì nặng mà đường đi thì xa; lấy làm nhân là cái trách-nhiệm của mình, gánh vác chẳng là nặng lắm ru? làm nhân đến chết thì thôi, đường đi chẳng là xa lắm ru?
Tử viết: Tam niên học bất chí ư cốc, bất dị đắc dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người học lâu đến ba năm mà không có chí cầu lộc, không dễ được mấy người như thế vậy.
Tử viết: Tam quân khả đoạt súy dã; thất-phu bất khả đoạt chí dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Ba quân dẫu đông người mà người ta còn có thể đánh được, cướp lấy quan súy; kẻ thất-phu mà lập chí kiên cố, thì không ai cướp được chí nó nổi. Người ta lại chẳng nên lập chí cho vững dư?
Tử viết: Tuế hàn nhiên hậu tri tùng bách chi hậu điêu dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Năm đến mùa rét, cây cỏ khô rụng hết. rồi mới biết cây thông cây trắc là khô rụng về sau vậy, cũng như đến lúc loạn rồi mới biết tôi trung.
Tử-Lộ, Tăng-Tích, Nhiễm-Hữu, Công-tây-Hoa thị tọa. Tử viết: Dĩ ngô nhất nhật trưởng hồ nhĩ, vô ngô dĩ dã. Cư tắc viết: bất ngô tri dã; như hoặc tri nhĩ, tắc hà dĩ tai? Tử-Lộ suất nhĩ nhi đối viết: Thiên thặng chi quốc, nhiếp hồ đại quốc chi gian, gia chi dĩ sư lữ, nhân chi dĩ cơ cận. Do dã vi chi, tị cập tam niên, khả sử hữu dũng thả tri phương dã. Phu-tử sẩn chi. — Cầu nhĩ hà như? — Đối viết: Phương lục thất thập, như ngũ lục thập. Cầu dã vi chi, tị cập tam niên, khả sử túc dân; như kỳ lễ nhạc, dĩ sĩ quân-tử. — Xích nhĩ hà như? — Đối viết: Phi viết năng chi, nguyện học yên. Tôn-miếu chi sự, như hội-đồng, đoan chương-phủ, nguyện vi tiểu tướng yên. — Điểm nhĩ hà như? — Cổ sắt hi khanh nhĩ, xạ sắt nhi tác. Đối viết: dị hồ tam tử giả chi soạn. Tử viết: Hà thương hồ, diệc các ngôn kỳ chí dã. — Viết: Mộ xuân giả, xuân phục ký thành; quán giả ngũ lục nhân, đồng tử lục thất nhân; dục hồ Nghi, phong hồ Vũ-vu, vịnh nhi qui. Phu-tử vị nhiên thán viết: Ngô dữ điểm dã. Tam tử giả xuất. Tăng-Tích hậu. Tăng-Tích viết: Phù tam tử giả chi ngôn hà như? Tử viết: diệc các ngôn kỳ chí dã dĩ hĩ. Viết: Phu-tử hà sẩn Do giã? Viết: Vi quốc dĩ lễ; kỳ ngôn bất nhượng, thị dĩ sẩn chi. — Duy Cầu tắc phi bang dã dư? — An kiến phương lục thất thập như ngũ lục thập nhi phi bang dã giả. — Duy Xích tắc phi bang dã dư? — Tôn-miếu hội đồng phi chư hầu nhi hà. Xích dã vi chi tiểu, thục năng vi chi đại.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Lộ, ông Tăng-Tích, ông Nhiễm-Hữu, ông Công-tây-hoa ngồi hầu đức Khổng tử. Ngài bảo rằng: Lũ mi ngại rằng ta hơn tuổi mi ít ngày mà không dám nói, nhưng đừng ngại ta vậy. Lúc ở thường thì bảo rằng không ai biết dùng mình; như hoặc có người dùng mi, thì mi lấy gì mà ứng dụng với người? Ông Tử-Lộ đường-đột mà thưa ngay rằng: Nước nghìn cỗ xe (đời xưa đánh trận bằng xe, nước có nghìn cỗ binh-xa là một nước chư-hầu), ở xen vào giữa hai nước lớn, thêm có việc chiến-tranh, lại nhân có nạn đói khó, thời thế như thế, mà Do (tên ông Tử-Lộ) này làm liền được đến ba năm, khá khiến cho dân có dũng khí và biết mộ nghĩa vậy. Đức Khổng-tử nghe nói mỉm cười. Ngài hỏi đến ông Nhiễm-Hữu rằng: Trò Cầu (tên ông Nhiễm-Hữu) kia thế nào? Ông Nhiễm-Hữu thưa rằng: Nước vuông sáu bảy mươi dặm hay là năm sáu mươi dặm, Cầu này làm liền được ba năm, khá khiến cho dân đủ của dùng. Còn đến lễ nhạc, xin để đợi người quân-tử. Đức Khổng-tử hỏi đến ông Công-tây-Hoa rằng: Trò Xích (tên ông Công-tây-Hoa) kia thế nào? Công-tây-Hoa thưa rằng: Tôi không dam nói là hay làm lễ nhạc, nhưng bụng tôi muốn học làm. Phỏng như khi trong nước có việc tế nhà tôn-miếu hay là có việc hội-đồng; tôi muốn được mặc áo huyền-đoan, đội mũ chương-phủ (đồ lễ-phục đời xưa), xin làm tiểu-tướng mà trợ lễ được. Đức Khổng-tử hỏi đến ông Tăng-Tích rằng: Trò Điểm (tên ông Tăng-Tích) kia thế nào? Ông Tăng-Tích đương gảy đàn sắt, nghe hỏi mà gảy tiếng thưa, dư-âm còn déo-dắt, để đàn xuống mà đứng dậy thưa rằng: Chí tôi khác với việc ba người kia làm. Đức Khổng-tử bảo rằng: Hại gì đâu, cũng đều là nói chí mình cả. Ông Tăng-Tích thưa rằng: Đương tháng mộ xuân (tháng ba), áo mặc mát đã may xong, cùng với năm sáu người quán (người hai mươi tuổi trở lên, đã làm lễ gia quan rồi), bảy tám đứa trẻ con, đi tắm ở sông Nghi, hứng gió ở đàn Vũ-vu, hát mà về. Chí tôi chỉ muốn thế mà thôi. Đức Khổng-tử ngậm-ngùi than rằng: Ta khen cho cái chí cao-thượng của trò Điểm vậy. Ba người kia lui ra rồi, ông Tăng-Tích ngồi lại sau, hỏi đức Khổng-tử rằng: Lời nói của ba người kia thế nào? Ngài đáp rằng: Cũng là đều nói chí mình cả đó mà thôi. Ông Tăng-Tích lại hỏi rằng: Thầy sao cười anh Do? Ngài đáp rằng: Trị nước phải có lễ nh ợng. Câu noi của trò Do không tốn-nhượng cho nên ta cười. Ông Tăng-Tích lại hỏi: Như anh Cầu không phải là nói trị nước dư? Ngài đáp: Vuông sáu bảy mươi dặm hay là năm sáu mươi dặm không phải là một nước thì là gì? Ông Tăng-Tích lại hỏi: như anh Xích không phải là nói trị nước dư? Ngài đáp rằng: Việc tế tôn-miếu với việc hội-đồng chẳng phải là việc nước chư-hầu mà là gì? Trò Xích nói khiêm là xin l m tiểu-tướng, nếu trò Xích mà làm tiểu-tướng thì ai là người làm đại-tướng nổi?
Tử-Cầm vấn ư Tử-Cống viết: Phu-tử chi ư thị bang dã, tất văn kỳ chính; cầu chi dư ức dữ chi dư? — Tử-Cống viết: Phu-tử ôn lương cung kiệm nhượng dĩ đắc chi. Phu-tử chi cầu chi dã, kỳ chư dị hồ nhân chi cầu chi dư.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Cầm (học trò đức Khổng-tử) hỏi ông Tử-Cống rằng: Thầy ta đi đến nước nào, tất là cũng được dự nghe chính sự nước ấy; chẳng biết tự thầy ta cầu xin nghe, hay tự người ta cho nghe? — Ông Tu-Cống trả lời rằng: Bởi thầy ta ôn-hòa, lương-thiện, cung-kính, kiệm-ước, tốn-nhượng, đối với người có năm cái đức-tính tốt ấy, nên người ta kính tin, lấy chính-sự trong nước hỏi thầy ta, mà thầy ta được nghe; thế thì cái cách thầy ta cầu cũng khác với cái cách người ta cầu vậy.
Tử viết: Bất hoạn nhân chi bất kỷ tri; hoạn bất tri nhân dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Không lo người ta không ai biết mình; chỉ lo mình lầm không biết được người hay người dở vậy.
Tử viết: Phi kỳ quỉ nhi tế chi, siểm dã. Kiến nghĩa bất vi, vô dũng dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Không phải thần đáng tế mà tế, thế là siểm-mị vậy. Thấy việc phải mà không hay làm, thế là không có chí dũng-quyết vậy.
Vương-tôn-Giả vấn viết: Dữ kỳ mị ư áo, ninh mị ư táo. Hà vị dã? Tử viết: Bất nhiên, hoạch tội ư thiên, vô sở đảo dã.
Dịch nghĩa. Vương-tôn-Giả (quan đại-phu nước Vệ) hỏi đức Khổng-tử rằng: Tục ngữ nói: Dữ-kỳ siểm-mị thần áo (là thần trên nhà, ví như quốc-quân), thà siểm-mị thần táo (là thần dưới bếp, ví như quyền-thần) hơn, là nghĩa sao vậy? Đức Khổng-tử đáp rằng: Lời nói ấy không phải. Nếu đã làm điều ác mà phải tội với trời, thì mị thần nào cũng đều vô ích, không cầu khấn đâu mà khỏi tội được vậy.
Nghi phong-nhân thỉnh kiến, viết: Quân-tử chi chí ư tư dã, ngô vị thường bất đắc kiến dã. Tụng giả kiến chi. Xuất viết: Nhị tam tử hà hoạn ư táng hồ. Thiên-hạ chi vô đạo dã cửu hĩ. Thiên tương dĩ Phu-tử vi mộc-đạc.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử đi đến nước Vệ. Quan phong-nhân (quan giữ nơi ranh cõi) ấp Nghi xin vào yến kiến, nói: Xưa nay người Quân-tử nào đến ở ấp này, không từng có ông nào tôi không được yết kiến; nay ngài đến, tôi cũng xin vào yết kiến ngài. Những học-trò theo hầu ngài cho vào yết kiến. Lúc ra nói: Hai ba gã lo gì ngài không đắc thời hành đạo. Tôi thiết nghĩ trong thiên-hạ vô đạo đã lâu lắm rồi, loạn cực tất trị; chắc lòng trời sẽ cho ngài đắc thời hành đạo, mà giáo-hóa bốn phương, cũng như cái mõ gỗ đi rao ngoài đường để truyền hiệu-lệnh vậy.
Tử viết: Phỏng ư lợi nhi hành đa oán.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng Cứ theo cái lợi mà làm, chắc là nhiều người oán.
Tử viết: Xảo ngôn lệnh sắc tú cung, Tả-khâu-Minh sỉ chi; Khâu diệc sỉ chi. Nặc oán nhi hữu kỳ nhân, Tả-khâu-Minh sỉ chi, Khâu diệc sỉ chi.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Khéo nói, đẹp dáng mặt, cung kính quá lễ, thế là người siểm nịnh mà mất hết lương-tâm: ông Tả-khâu-Minh lấy thế làm sỉ: Khâu (tên đức Khổng-tử) này cũng lấy thế làm sỉ. Mình có thù oán với người mà giấu không cho người biết, ngoài giả làm bạn để rình báo oán, thế là người hiểm độc mà lập tâm bất nhân: ông Tả-khâu-Minh lấy thế làm sỉ; Khâu này cũng lấy thế làm sỉ.
Tử viết: Dĩ hĩ hồ! Ngô vị kiến năng kiến kỳ quá nhi nội tự tỉnh giả dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Thôi mà thôi! Ta chưa thấy được người nào thấy điều lỗi của mình mà trong bụng biết tự kiện mình vậy.
Tử viết: Nhân chi sinh dã trực; võng chi sinh dã hạnh nhi miễn.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người ta bẩm thụ tính trời mà sinh ra, chỉ có ngay thẳng mà không tà-khúc: tà khúc mà sống được là may mà khỏi đấy thôi.
Tử viết: Phú nhi khả cầu dã, tuy chấp tiên chi sĩ, ngô diệc vi chi; như bất khả cầu, tòng ngô sở hiếu.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Giàu mà có thể cầu được, thì dẫu làm kẻ cầm roi là việc rất ti tiện, ta cũng chịu làm; nếu không cầu được, thì ta cứ theo cái chí ta sở-thích, giữ nghĩa thuận mệnh, cầu mà làm gì.
Tử chi sở thận: trai, chiến, tật.
Dịch nghĩa. Những điều đức Khổng-tử rất lấy làm cẩn-thận: 1º việc trai khiết để kính thờ quỉ thần. 2º việc chiến trận có quan-hệ đến nhân-mệnh. 3º việc bệnh-tật có quan-hệ đến tử sinh.
Nhiễm-Hữu viết: Phu-tử vị Vệ quân hồ? Tử-Cống viết: Nặc, ngô tương vấn chi. Nhập viết: Bá-Di Thúc-Tề hà nhân dã? — Viết: Cổ chi hiền nhân dã. — Viết: Oán hồ? — Viết: Cầu nhân nhi đắc nhân; hựu hà oán? — Xuất viết: Phu-tử bất vị dã.
Dịch nghĩa. Ông Nhiễm-Hữu hỏi ông Tử-Cống rằng: Thầy ta có giúp vua nước Vệ không? (vua nước Vệ bấy giờ tên là Triếp, tranh nước với cha) ông Tử-Cống nói: Vâng, để tôi sắp vào hỏi thầy xem thế nào. Ông Tử-Cống vào hầu đức Khổng-tử, hỏi rằng: Ông Bá-Di ông Thúc-Tề (hai người con vua nước Cô trúc; ba anh em, ông Di là trưởng, ông Tề là út; cha di chúc lập ông Di, ông Di nhượng ông Tề, rồi hai người đều không chịu làm vua mà trốn đi, người nước lập người con giữa) là người bậc nào? Đức Khổng-tử đáp rằng: là người hiền đời xưa vậy. Ông Tử-Cống lại hỏi: Hai người không được lập làm vua, có lòng oán không? Ngài lại đáp rằng: Hai ông ấy cầu điều nhân mà được điều nhân, còn oán gì. Ông Tử-Cống thấy ngài khen người nhượng nước, biết ngài hẳn không giúp người tranh nước, ra ngoài b o ông Nhiễm-Hữu rằng: Thầy ta không giúp vua nước Vệ đâu.
Tử viết: Tam nhân hành, tất hữu ngã sư yên, trạch kỳ thiện giả nhi tòng chi, kỳ bất thiện giả nhi cải chi.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Ba người cùng đi, hẳn có thầy ta trong ấy. Ta chọn trong hai người kia, người nào thiện thì ta lấy làm mẫu mà noi theo, người nào bất thiện thì ta lấy làm răn mà đổi khác; hai người đó đều tức là thầy ta vậy.
Hỗ-hương nan dữ ngôn. Đồng-tử hiện; môn-nhân hoặc. Tử viết: Dữ kỳ tiến dã, bất dữ kỳ thoái dã. Duy hà thậm, nhân khiết kỷ dĩ tiến; dữ kỳ khiết dã, bất bảo kỳ vãng dã.
Dịch nghĩa. Người làng Hỗ-hương tập làm ác, kho cùng nói làm điều thiện. Đức Khổng-tử cho một đứa trẻ con làng ấy vào yết kiến; các học-trò có ý nghi hoặc. Ngài bảo rằng: Ta cho nó tiến lên làm thiện, không cho nó lui xuống làm ác. Sao nên khắc trách người lắm. Người ta biết sửa sạch mình để cầu tiến, thì ta khen cho nó đã biết sửa sạch mình, chẳng kể ngày trước nó làm gì.
Tử dữ nhân ca nhi thiện, tất sử phản chi, nhi hậu họa chi.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử cùng với người ta hát, mà người ta hát hay, thì ngài tất bắt người ta hát lại, rồi ngài mới hát họa theo. Tính ngài ung-dung mà tường-tất như thế.
Tử viết: Văn mạc ngôn do nhân dã; cung hành quân-tử tắc ngô vị chi hữu đắc.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Văn từ thì ta hoặc-giả cũng bằng được người; đến như bậc quân-tử lấy mình mà thực hành, thì ta chưa có làm được một chuyện nào. Ngài nói nhún mình như thế.
Tử chi yến cư, thân-thân như dã, yên yên như dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử khi ở thường trong nhà, khoan-khoan hòa-hòa, dáng-mặt rất là ôn-nhã.
Tử tật bệnh, Tử-Lộ thỉnh đảo. Tử viết: Hữu chư? Đối viết: Hữu chi. Lụy viết: Đảo nhĩ ư thượng hạ thần kỳ. Tử viết: Khâu chi đảo cửu hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử phải đau nặng. Ông Tử-Lộ xin cầu đảo quỉ thần. Ngài hỏi rằng: Xưa có việc ấy chăng? Ông Tử-Lộ thưa rằng: Có. Đời xưa có lời văn khấn rằng: Cầu đảo cho mày với trên thiên-thần dưới địa-kỳ. Ngài bảo rằng: Khâu này sinh bình không làm việc gì đắc tội với quỉ-thần, cầu đ o đã lâu rồi; nay không cần lại cầu đảo nữa.
Tăng-Tử hữu tật, triệu môn đệ tử viết: Khải dư túc, khải dư thủ. Thi vân: Chiến-chiến căng-căng, như lâm thâm-uyên, như lý bạc-băng. Nhi kim nhi hậu, ngô tri miễn phù. Tiểu-tử!
Dịch nghĩa. Ông Tăng-tử có bệnh, ông Mạnh-kính-tử (quan đại-phu nước Lỗ) đến hỏi thăm. Ông Tăng-Tử nói rằng: Con chim sắp chết, tiếng kêu rất thương; người ta sắp chết, lời nói rất phải. Tôi nay sắp chết, xin nói với ngài câu này: Người quân-tử có ba điều đạo-lý lấy làm quí trọng: 1º Động dáng mạo thì bỏ cái lối bạo ngược khinh nhờn; 2º Sửa nét mặt thì ra cái vẻ thành tín ngay thật; 3º Xuất từ-khí thì tránh những lời bỉ-ổi trái lẽ. Người quân-tử chỉ trọng ba điều ấy, còn đến cai việc biên đậu (biên đậu là những đồ thờ để dựng tế-phẩm: việc biên đậu là việc tế-tự) thì đã có chức hữu-ti coi giữ, người quân-tử không lấy làm trọng vậy.
Tử viết: Hiếu dũng tật bần, loạn dã. Nhân nhi bất nhân, tật chi dĩ thậm, loạn dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Người hiếu dũng thì hẳn cậy huyết-khí mà làm liều, ghét nghèo thì hẳn không yên phận mà làm bậy, tất sinh loạn vậy. Người mà bất nhân, mình ghét nó quá lắm, thì nó không chỗ dung thân, cũng tất sinh loạn vậy.
Tử viết: Như hữu Châu-công chi tài chi mỹ, sử kiêu thả lận, kỳ dư bất túc quan dã dĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Dù có tài tốt như ông Châu-công, nếu kiêu và lận thì những tài khác cũng không có gì coi được nữa. Người ta kiêu lận sao nên.
Tử viết: Đốc tín hiếu học; thủ tử thiện-đạo; nguy-bang bất nhập; loạn-bang bất cư; thiên hạ hữu đạo tắc hiện, vô đạo tắc ẩn. Bang hữu đạo bần thả tiện yên, sỉ dã. Bang vô đạo phú thả quí yên, sỉ dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Nên đốc hậu thành-tín mà ham học, có chết giữ cho toàn đạo, nước nguy thì đừng vào, nước loạn thì đừng ở, lúc thiên-hạ có đạo thì ra, lúc thiên-hạ vô đạo thì ẩn. Nếu lúc nước có đạo, vô tài mà phải bần tiện, thì là sỉ vậy; lúc nước vô đạo, tham lợi mà được phú quí, cũng là sỉ vậy.
Đạt hãng đảng nhân viết: Đại tai Khổng-tử, bác học nhi vô sở thành danh. Tử văn chi, vị môn-đệ tử viết: Ngô hà chấp, chấp ngự hồ, chấp xạ hồ? Ngô chấp ngự hĩ.
Dịch nghĩa. Người đãng Đại-hãng nói: Lớn thay ông Khổng-tử, học rộng không gì là không biết, mà không thành tiếng về một nghề gì. Đức Khổng-tử nghe người ta nói thế, bảo các học-trò rằng: Ta nên giữ chuyên một nghề gì để thành tiếng, giữ nghề đánh xe chăng, hay giữ nghề bắn chăng? Thôi, ta giữ nghề đánh xe vậy. Ngài nói nhún mình như thế.
Tử tuyệt tứ: Vô ý, vô tất, vô cố, vô ngã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử tuyệt không có bốn điều lỗi này: 1º là không việc gì để ý riêng vào; 2º là không việc gì kỳ tất như thế; 3º là không việc gì cố-chấp: 4º là không việc gì chỉ thiên về mình.
Tử kiến tư thôi giả, miện y thường giả dữ cổ giả, kiến chi tuy thiếu tất tác, quá chi tất xu.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử thấy người mặc đồ xô gai thì ngài thương người có tang! thấy người đội mũ miện mặc áo xiêm thì ngài trọng người có tước vị, thấy người mù thì ngài thương người bất thành nhân, nên ngài thấy ba hạng người ấy, dẫu bé ngài cũng đứng dậy, đi qua ngài tất bước dảo chân.
Tử Cống viết: Hữu mỹ-ngọc ư tư, uẩn quĩ nhi tàng chư? cầu thiện giá nhi cô chư? Tử viết: Cô chi tai Cô chi tai! Ngã đãi giá giả dã.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Cống thấy đức Khổng-tử có tài đức mà không làm quan, mới đặt lời hỏi rằng: Giá như có hòn ngọc tốt ở đây, thì bỏ vào hòm mà giấu đi chăng? hay là cầu được giá đắt mà bán chăng? Đức Khổng-tử đáp rằng: Bán chứ, bán chứ, ta còn đợi giá đây.
Tử viết: Xuất tắc sự công-khanh, nhập tắc sự phụ-huynh, tang sự bất cảm bất miễn, bất vi tửu khốn, hà hữu ư ngã tai.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử tự khiêm rằng: Ra ngoài thì biết thờ quan Công quan Khanh cho phải phép, vào trong nhà thì biết thờ cha anh cho phải đạo, gặp việc tang không dám không cố sức, không bị rượu làm khốn mình, bốn đức tốt ấy ta có được điều gì đâu.
Tử viết: Pháp-ngữ chi ngôn, năng vô tòng hồ, cải chi vi quí. Tốn ngữ chi ngôn, năng vô duyệt hồ, dịch chi vi quí. Duyệt nhi bất dịch, tòng nhi bất cải, ngô mạt như chi hà dã dĩ!
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Như mình có lỗi mà người ta lấy lời phép-tắc răn cái lỗi cho mình, chắc là mình phải nghe theo, song phải biết đổi lỗi đi mới là quí. Mình có lỗi mà người ta lấy lời hòa thuận bảo cái lỗi cho mình, chắc là mình phải đẹp lòng, song phải biết suy nghĩ ý câu nói của người ta mới là quí. Nếu chỉ đẹp lòng mà không chịu suy nghĩ, chỉ nghe theo trước mặt mà không hay đổi lỗi, người như thế thì ta cũng không làm sao được nữa!
Tử-Lộ vấn hà như tư khả vị chi sĩ hĩ? Tử viết: Thiết-thiết ti-ti, di-di như dã, khả vị chi sĩ hĩ. Bằng-hữu thiết-thiết ti-ti. Huynh đệ di di.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Lộ hỏi thế nào thì đáng gọi là người sĩ? Đức Khổng-tử đáp rằng: Đãi với người thiết-tha chu-chí hòa vui, thế đáng gọi là người sĩ vậy. Ở với bầu bạn thiết-tha chu-chí, ở với anh em thì hòa vui.
Nguyên-Hiến vấn sỉ. Tử viết: Bang hữu đạo cốc, bang vô đạo cốc, sỉ dã.
Dịch nghĩa. Ông Nguyên-Hiến hỏi điều gì là điều đáng lấy làm hổ-thẹn? Đức Khổng-tử đáp rằng: Lúc nước có đạo không làm được việc gì mà chỉ biết ăn lộc, lúc nước vô đạo, không biết toàn thân tránh họa mà cũng tham ăn lộc, như thế thật đáng lấy làm hổ-thẹn vậy.
Khắc phạt oán dục bất hành yên, khả dĩ vi nhân hĩ. Tử viết: Khả dĩ vi nan hĩ, nhân tắc ngô bất tri dã.
Dịch nghĩa. Ông Nguyên-Hiến lại hỏi: Người mà ngăn cấm được những điều hiếu thắng, khoe khoang, oán giận, tham muốn không làm, có gọi được là nhân không? Đức Khổng-tử đáp rằng: Người được như thế cũng đã khó lắm rồi, nhưng gọi là nhân thì ta không dám biết vậy.
Tử viết: Bang hữu đạo, nguy ngôn nguy hạnh. Bang vô đạo, nguy hạnh ngôn tốn.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Lúc nước có đạo thì nói cao nết cao, không phải kị húy gì cả. Lúc nước vô đạo thì nết cao mà nói tốn-thuận, mới toàn thân mà tránh họa được.
Tăng-tử viết: Quân-tử tư bất xuất kỳ vị.
Dịch nghĩa. Ông Tăng-tử nói: Người quân-tử lo nghĩ việc gì, chẳng ra ngoài chức vị mình, chỉ cầu hết việc bổn-phận mà thôi.
Tử viết: Quân-tử sỉ kỳ ngôn nhi quá kỳ hạnh.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người quân-tử đã nói thì nhất định làm; nếu nói quá cái việc làm của mình thì lấy làm sỉ mà không hề nói.
Tử-Cống phương nhân. Tử viết: Tứ dã hiền hồ tai; phù ngã tắc bất hạ.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Cống thường lấy người nọ sánh với người kia mà bàn người hơn người kém. Đức Khổng-tư bảo rằng: Trò Tứ giỏi có sức thừa mà làm thế; như ta thì không rỗi.
Tử viết: Bất hoạn nhân chi bất kỷ tri, hoạn kỳ bất năng dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Không lo người ta không ai biết mình, chỉ lo mình không giỏi mà thôi.
Tử viết: Bất nghịnh trá, bất ức bất tín, ức diệt tiên giác giả, thị hiền hồ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Không cần phải nghịnh liệu nó là người gian trá, không cần phải ức-đạc nó là người bất tín, mà cũng biết trước được nó là người gian-trá, là người bất tín, ấy là người có trí tiên giác, thật hiền thay!
Vi-sinh-Mẫu vị Khổng-tử viết: Khâu hà vi thị thê-thê giả dư? Vô nãi vi nịnh hồ? Khổng-tử viết: Phi cảm vi nịnh dã, tật cố dã
Dịch nghĩa. Ngươi Vi sinh-Mẫu bảo đức Khổng-tử rằng: Ông Khâu làm sao cứ đi mãi không thôi. chẳng là chực đem miệng lưỡi để đi nịnh người ta đấy hay sao? Đức Khổng-tử nói: Không phải dám làm nịnh vây, là ghét người cố-chấp mà không thông vậy.
Tử viết: Mạc ngã tri dã phù! Tử-Cống viết: Hà vi kỳ mạc tri tử dã. Tử viết: Bất oán thiên, bất vưu nhân, hạ học nhi thượng đạt, tri ngã giả kỳ thiên hồ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Đời chẳng có ai biết ta, thương ôi! Ông Tử-Cống hỏi rằng: Làm sao mà không ai biết thầy vây? Ngài bảo rằng: Ta vận chẳng đạt mà chẳng oán trời, đạo chẳng làm mà chẳng trách người, học từ bậc dưới mà tiến lên bậc trên, biết ta chỉ hoặc là có trời chăng?
Tử-Lộ túc ư Thạch-môn. Thần-môn viết: Hề tự? Tử-Lộ viết: Tự Khổng thị. Viết: Thị tri kỳ bất khả nhi vi chi giả dư?
Dịch nghĩa. Ông Tử-Lộ nằm trọ ở cửa Thạch-môn nước Vệ. Người giữ cửa hỏi rằng: Gã từ đâu lại đây? Ông Tử-Lộ nói: Từ chỗ họ Khổng ở mà đi lại đây. Người giữ cửa nói: Người ấy là người đã biết đời không làm gì được mà còn làm mãi không thôi, có phải không?
Tử kích khánh ư Vệ. Hữu hạ quĩ nhi quá Khổng thị chi môn giả, Viết: Hữu tâm tai kích khánh hồ! Kỳ nhi viết: Bỉ tai khanh-khanh hồ! Mạc kỷ tri dã, tư dĩ nhi dĩ hĩ. Thâm tắc lệ, thiển tắc kệ. Tử viết: Quả tai mạc chi nan hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử đánh khánh ở nước Vệ. Có người gánh đụn cỏ mà đi qua cửa nhà họ Khổng, nghe tiếng khánh, nói rằng: Người đánh khánh ấy có lòng lo đời lắm thay! Rồi mà lại chê rằng: Bỉ lậu thay! Người chắc lòng chắc ruột quá. Đương lúc đời chẳng ai biết mình, nên thôi mà thôi. Kìa như nội nước gặp chỗ sâu thì dấn cả áo, chỗ nông thì vén áo. Người ta phải biết thời thế mà tự-xử cũng như thế. Đức Khổng-tử nói: Quyết chí quên đời vậy có khó gì đâu.
Tử-Lộ vấn quân-tử. Tử viết: Quân-tử tu kỷ dĩ kính. Viết: Như tư nhi dĩ hồ? Viết: Tu kỷ dĩ an nhân. Viết: Như tư nhi dĩ hồ? Viết: Tu kỷ dĩ an bách tính. Tu kỷ dĩ an bách tính, Nghiêu Thuấn kỳ do bệnh chư.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Lộ hỏi thế nào là người quân-tử? Đức Khổng-tử đáp rằng: Người quân-tử sửa mình lấy kính. Ông Tử-Lộ lại hỏi: Chỉ như thế mà thôi hay sao? Ngài đáp rằng: Sửa mình để mà yên người. Lại hỏi: Chỉ như thế mà thôi hay sao? Ngài đáp rằng: Sửa mình để mà yên cả trăm họ. Người mà sửa được mình để mà yên cả trăm họ dẫu bậc đại-thánh như vua Nghiêu, vua Thuấn cũng còn lấy làm chưa đủ thay!
Nguyên-Nhưỡng di sĩ. Tử viết: Ấu nhi bất tốn đễ, trưởng nhi vô thuật yên, lão nhi bất tử, thị vi tặc. Dĩ trượng khấu kỳ hĩnh.
Dịch nghĩa. Ông Nguyên-Nhưỡng thấy đức Khổng-tử đến, ngồi ruỗi chân mà đợi. Đức Khổng-tử bảo rằng: Người lúc nhỏ không tốn thuận, lúc lớn không có điều gì đáng khen, đã già mà không chết, thế là hư sinh mà hại đời. Ngài nói rồi, lấy gậy gõ vào ống chân ông Nhưỡng.
Tử-Trương vấn hành. Tử viết: Ngôn trung tín, hành đốc kính, tuy man mạch chi bang hành hĩ. Ngôn bất trung tín, hành bất đốc kính, tuy châu lý hành hồ tai. Lập tắc kiến kỳ tham ư tiền dã, tại dư tắc kiến kỳ ỷ ư hành dã, phù nhiên hậu hành. Tử-Trương thư chư thân.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Trương hỏi làm sao mà thi-thố ra đời được? Đức Khổng-tử đáp rằng: Nói mà trung tín, nết mà hậu kính, thì dẫu ở nơi mọi rợ cũng làm được cả. Nói mà chẳng trung tín, nết mà chẳng hậu kính, thì dẫu gần ngay ở nơi châu-lý mình cũng có làm được đâu. Gã nên lúc nào cũng giữ trung-tín hậu kính, đứng thì hình như thấy nó chen ở trước mặt, ngồi xe thì hình như thấy nó tựa ở cái hành xe, dụng công thiết-thực như thế, rồi sau mới mong thi-thố ra đời được. Ông Tử-Trương biên lời nói thầy vào giải lưng để thường trông thấy cho khỏi quên.
Tử viết: Khả dữ ngôn nhi bất dữ chi ngôn thất nhân. Bất khả dữ ngôn nhi dữ chi ngôn thất ngôn. Trí giả bất thất nhân diệc bất thất ngôn.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Có ngư i khá cùng nói chuyện, mà mình không cùng nói, thì bỏ mất người hay, có người không khá cùng nói chuyện, mà mình lại cùng nói, thì phí mất lời nói Người trí-giả nên nói thì nói, không bỏ mất người hay, không nên nói thì không nói, cũng không phí mất lời nói.
Tử viết: Cung tự hậu nhi bạc trách ư nhân, tắc viễn oán hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Mình tự trách mình thì hậu mà trách người thì bạc, thế thì tránh khỏi người ta thù oán.
Tử viết: Bất viết như chi hà như chi hà giả, ngô mạt như chi hà dã dĩ hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người lâm sự mà không biết suy nghĩ rằng nên làm thế nào, nên làm thế nào, thì là người không có tư-tưởng, ta cũng không làm sao mà dẫn-dụ được vậy.
Tử viết: Quân-tử bệnh vô năng yên, bất bệnh nhân chi bất kỷ tri dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người quân-tử chỉ lấy mình không hay làm bệnh, chứ không lấy người chẳng biết mình làm bệnh vậy.
Tử viết: Quân-tử tật một thế nhi danh bất xưng yên.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Nếu suốt đời mà không có tiếng khen, thì người quân-tử rất lấy làm bệnh vậy.
Tử viết: Quân-tử bất dĩ ngôn cử nhân, bất dĩ nhân phế ngôn.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người quân-tử không lấy nói giỏi mà cử dụng người ấy lên ngay, cũng không lấy người hư mà bỏ lời nói phải của người ta.
Tử viết: Chúng ố chi, tất sát yên; chúng hiếu chi, tất sát yên.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Chúng nhân ghét ai, mình phải xét xem có thật là ác chăng; chúng-nhân yêu ai, mình phải xét xem có thật là thiện chăng; không nên theo chúng mà thiên yêu ghét vậy.
Tử viết: Quá nhi bất cải, thị vị quá hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Có lỗi mà không biết đổi, thế mới thật là lỗi vậy.
Tử viết: Quân-tử trinh nhi bất lượng.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người quân-tử chỉ giữ đạo ngay mà không câu chấp đều tín nhỏ.
Tử viết: Từ đạt nhi dĩ hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Văn-từ cốt cầu cho đạt được ý tưởng mà thôi.
Sư Miện hiện, cập giai. Tử viết: Giai dã. Cập tịch. Tử viết: Tịch dã. Giai tọa. Tử cáo chi viết: Mỗ tại tư, mỗ tại tư. Sư Miện xuất. Tử-Trương viết: Dữ sư ngôn chi đạo dư? Tử viết: nhiên, Cố tướng sư chi đạo dã.
Dịch nghĩa. Nhạc-sư tên là Miện vào yết kiến đức Khổng-tử, đi đến thềm, ngài b o rằng: Thềm đấy. Đi đến chiếu. Ngài bảo rằng: Chiếu đấy. Cùng khách đều ngồi. Ngài bảo rằng: Người này ngồi ở đấy, người kia ngồi ở đấy. Lúc nhạc-sư ra rồi, ông Tử-Trương hỏi: Đó là cái đạo nói với nhạc-sư (người lòa làm nhạc-công) phải thế chăng? Ngài đáp rằng: Ph i, vốn là cái đạo giúp người lòa phải thế vậy.
Khổng tử viết: Ích giả tam hữu. Tổn giả tam hữu. Hữu trực, hữu lượng, hữu đa văn; ích hĩ. Hữu biền tích, hữu thiện nhu, hữu biền nịnh; tổn hĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Có ba bậc bạn chơi có ích. Có ba bậc bạn chơi có hại. Bạn với người thẳng, bạn với người tín thực, bạn với người nghe biết nhiều, thế là ích vậy. Bạn với người quen thói gian-cong, bạn với người quen bề nhu mị, bạn với người quen lối xảo nịnh, thế là tổn vậy.
Khổng-tử viết: Quân-tử hữu tam úy: Úy thiên-mệnh, úy đại-nhân, úy thánh-nhân chi ngôn. Tiểu-nhân bất tri thiên-mệnh nhi bất úy dã, hiệp đại-nhân, vũ thánh nhân chi ngôn.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người quân-tử có ba điều sợ: sợ mệnh trời, sợ người có đại đức, sợ lời nói ông thánh-nhân. Kẻ tiểu-nhân không biết mệnh mà không sợ, nhờn người có đại-đức, khinh bỏ lời nói ông thánh-nhân.
Khổng-tử viết: Quân-tử hữu cửu tư: thị tư minh, thính tư thông, sắc tư ôn, mạo tư cung, ngôn tư trung, sự tư kính, nghi tư vấn, phẫn tư nạn, kiến đắc tư nghĩa.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người quân-tử có chín điều nghĩ. Mắt trông nghĩ sao cho sáng, tai nghe nghĩ sao cho tinh, sắc mặt nghĩ sao cho ôn-hòa, hình dáng nghĩ sao cho nghiêm chỉnh, nói ra nghĩ phải thực lòng, lâm sự nghĩ phải kính cẩn, có nghi hoặc gì nghĩ phải hỏi cho kỳ biết, có tức giận gì nghĩ sợ nạn không dám liều, thấy có được lợi thì nghĩ nghĩa-lý mà không tham lấy.
Dương-Hóa dục kiến Khổng-tử; Khổng-tử bất kiến, qui Khổng-tử đồn, Khổng-tử thời kỳ vô dã nhi vãng bái chi, ngộ chư đồ. Vị Khổng-tử viết: Lai, dư dữ nhĩ ngôn. Viết: Hoài kỳ bảo nhi mê kỳ bang, khả vị nhân hồ. Viết: Bất khả. — Hiếu tùng sự nhi cức thất thời, khả vị trí hồ? Viết: Bất khả. — Nhật nguyệt thệ hĩ, tuế bất ngã dữ. Khổng-tử viết: Nặc, ngô tương sĩ hĩ.
Dịch nghĩa. Ngươi Dương-Hóa (gian-thần nước Lỗ) muốn triệu đức Khổng-tử đến yết-kiến; đức Khổng-tử không chịu yết-kiến. Ngươi Dương-Hóa rình đức Khổng-tử đi vắng đưa cho ngài con lợn chín, ý muốn để ngài phải lại tạ mà tiếp-kiến; ngài cũng rình lúc y đi vắng mà đến tạ; bất-kỳ gặp nhau ở đường. Dương-Hóa gọi đức Khổng-tử bảo rằng: Lại đây, ta nói chuyện với ngươi. Y hỏi: Như giấu cái tài đức quí báu của mình mà để cho trong nước mê loạn, có gọi là nhân được không? Ngài đáp rằng: Không được. Y lại hỏi: Như muốn làm việc mà thường bỏ mất thời-hội không làm, có được gọi là trí không? Ngài lại đáp rằng: Không được. Y nói: ngày tháng đi qua, tuổi không đợi ta nữa, nên ra làm quan, kẻo nữa một tuổi một già. Ngài nói: phải, tôi sắp ra làm quan đây.
Tử viết: Bão thực chung nhật, vô sở dụng tâm, nan hĩ tai, bất hữu bác dịch giả hồ, vi chi do hiền hồ dĩ.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Người ăn no cả ngày, không dụng tâm nghĩ việc gì, khó thành người lắm thay! Chẳng có việc đánh cờ kia hay sao, làm việc đó cũng còn hơn là không làm gì vậy.
Tử viết: Duy nữ-tử dữ tiểu-nhân vi nan dưỡng dã; cận chi tắc bất tốn, viễn chi tắc oán.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử nói: Chỉ có con gái với tiểu-nhân là khó xử lắm; xử ra tình thân cận quá thì nó vô phép; xử ra tình sơ-viễn thì nó sinh oán gián.
Tử-Cống viết: Quân-tử diệc hữu ố hồ? Tử viết: Hữu ố; ố xưng nhân chi ác giả; ố cư hạ-lưu nhi sán thượng giả; ố dũng nhi vô lễ giả; ố quả cảm nhi trất giả. Viết: Tứ dã diệc hữu ố hồ? đối viết: Ố kiểu dĩ vi trí giả; ố bất tốn dĩ vi dũng giả; ố hãn dĩ vi trực giả.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Cống hỏi rằng: Người quân-tử cũng có ghét người nào không.?. Đức Khổng-tử đáp rằng: có ghét; ghét kẻ hay nói xấu người ta; ghét kẻ ở bậc dưới mà chê người trên; ghét kẻ dũng-mãnh mà vô lễ; ghét kẻ quá-cảm mà không đạt lẽ. Ngài lại hỏi ông Tử-Cống rằng: Vậy trò Tứ cũng có ghét người nào không? Ông Tử-Cống thưa rằng: Tôi ghét kẻ dình xét người ta mà tự lấy làm trí; ghét kẻ không tốn thuận mà tự lấy làm dũng; ghét kẻ hay nói hành người ta mà tự lấy làm thẳng.
Sở cuồng Tiếp-Dư ca nhi quá Khổng-tử viết: Phụng hề phụng hề! Hà đức chi suy. Vãng giả bất khả gián; lai giả do khả truy. Dĩ nhi dĩ nhi! Kim chi tùng chính giả đãi nhi; Khổng-tử há xa, dục dữ chi ngôn. Xu nhi tị chi, bất đắc dữ chi ngôn.
Dịch nghĩa. Người cuồng nước Sở tên là Tiếp-Dư đi qua trước xe đức Khổng-tử mà hát rằng: Chim phụng kia! Chim phụng kia! Đời vô đạo mà không đi ẩn, sao đức suy lắm thế? Từ nay về trước không can được nữa rồi; từ nay về sau cũng còn truy-hối được, nên thôi đi, nên thôi đi; tùng-chính ở đời này nguy thay! (Tiếp-Dư gọi đức Khổng-tử là chim phụng, khuyên ngài nên đi ẩn) Đức Khổng-tử xuống xe muốn cùng nói chuyện. Tiếp-Dư đảo bước mà tránh, không cùng nói chuyện được.
Trường-Thư, Kiệt-Nịch ngẫu nhi canh. Khổng-tử quá chi, sử Tử-Lộ vấn tân yên. Trường-Thư viết: Phù chấp dư giả vi thùy? Viết: Vi Khổng-Khâu. Viết: Thị Lỗ Khổng-Khâu dư? Viết: Thị dã. Viết: Thị tri tân hĩ. Vấn ư Kiệt-Nịch. Kiệt-Nịch viết: Tử vi thùy? Viết: Vi Trọng-Do. Viết: Thị Lỗ Khổng-Khâu chi đồ dư? Đối viết: Nhiên. Viết: Thao-thao giả thiên-hạ giai thị dã, nhi thùy đĩ địch chi. Thả nhi dữ kỳ tòng tị nhân chi sĩ dã, khởi nhược tòng tị thế chi sĩ tai. Ưu nhi bất suyết. Tử-Lộ hành đĩ cáo. Phu-tử vũ-nhiên viết: Điểu thú bất khả dữ đồng quần; ngô phi tư nhân chi đồ dữ nhi thùy dữ. Thiên-hạ hữu đạo. Khâu bất dữ dịch dã.
Dịch nghĩa. Ngươi Trường-Thư, ngươi Kiệt-Nịch đánh đôi mà đi cày. Đức Khổng-tử đi qua, sai ông Tử-Lộ hỏi thăm bến đò chỗ nào. Ngươi Trường-Thư hỏi ông Tử-Lộ rằng: Này, người cầm cương ngồi trên xe ấy là ai? Ông Tủ-Lộ nói: Là ông Khổng-Khâu. Lại hỏi: Phải ông Khổng-Khâu nước Lỗ chăng? Nói: Phải. Trường-Thư nói: Ngỡ ai chứ ông ấy thì chu-du đã chán, tất biết bến đò rồi. Ông Tử-Lộ lại hỏi ngươi Kiệt-Nịch. Ngươi Kiệt-Nịch hỏi: Gã là ai? Ông Tử-Lộ nói: Tôi là Trọng-Do. Lại hỏi: Là học-trò ông Khổng-Khâu nước Lỗ phải không? Nói: Phải. Kiệt-Nịch nói: Đời loạn đã lâu, như nước chảy cuồn-cuộn chẳng thôi, thiên-hạ chỗ nào cũng đều thế cả, cùng với ai mà đổi loạn làm trị được bây giờ. Vả mi dữ-kỳ theo ông Khổng-Khâu là kẻ sĩ tránh người (đi đến người nào, họ cũng không dùng được, lại phải tránh đi chỗ khác), sao bằng theo ta là kẻ sĩ tránh đời (tránh hẳn đời đi ẩn một chỗ) chẳng hơn dư? Nói rồi cứ việc bừa cỏ mà không nghỉ, cũng không chịu bảo bến đò. Ông Tử-Lộ đi nói lại chuyện ấy với đức Khổng-tử. Ngài ngậm-ngùi than rằng: Người không thể cùng đàn với chim muông được; ta chẳng cùng ở với người đời này mà cùng ở với ai? Nếu gặp được lúc thiên-hạ có đạo, thì Khâu này còn cần phải lo gì đổi loạn làm trị nữa.
Tử-Lộ tòng nhi hậu, ngộ trượng-nhân dĩ trượng hạ điễu. Tử-Lộ vấn viết: Tử kiến phu-tử hồ? Trượng-nhân viết: Tứ thể bất cần, ngũ cốc bất phân, thục vi phu-tử. Thực kỳ trượng nhi vân. Tử-Lộ củng nhi lập, chỉ Tử-Lộ túc, sát kê vi thử nhi tự chi, kiến kỳ nhị tử yên. Minh nhật, Tử-Lộ hành dĩ cáo. Tử viết: Ẩn giả dã sử. Tử-Lộ vãng kiến chi. Chí tắc hành hĩ. Tử-Lộ viết: Bất sĩ vô nghĩa. Trưởng ấu chi tiết, bất khả phế dã. Quân thần chi nghĩa như chi hà kỳ phế chi. Dục khiết kỳ thân nhi loạn đại luân. Quân-tử chi sĩ dã, hành kỳ nghĩa dã. Đạo chi bất hành, dĩ tri chi hĩ.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Lộ theo đức Khổng-tử đi mà lạc ở sau, gặp người đã có tuổi lấy gậy gánh đụn cỏ. Ông Tử-Lộ hỏi rằng: Cụ có thấy thầy tôi không? Người ấy đáp rằng: Gã không chịu làm nhọc đến chân tay, không biết phân biệt năm giống thóc. Ta biết ai là thầy gã. Nói rồi cắm cái gậy trên bờ mà làm cỏ. Ông Tử-Lộ chắp tay đứng để tỏ ý kính người già. Người ấy lưu ông Tử-Lộ về nhà ngủ, giết gà làm gạo mà mời ăn, cho hai người con ra mắt. Đến ngày mai ông Tử-Lộ đi gặp đức Khổng-tử thuật chuyện cùng ngài. Ngài nói: Ấy là người ẩn-giả vậy. Sai ông Tử-Lộ trở lại nói chuyện; đến nơi thì người ấy đã đi khỏi rồi. Ông Tử-Lộ nói: Chẳng ra làm quan thì là không biết nghĩa vua tôi. Như ông già đây đã biết cho hai con ra mắt khách, thế là cái thứ-tự lớn nhỏ còn không nên bỏ; huống chi cái nghĩa vua tôi làm sao lại bỏ đi. Muốn đi ẩn cho sạch mình mà loạn mất cái đại-luân vua tôi. Này. người quân-tử ra làm quan là cốt để làm cái nghĩa vua tôi vậy: đạo không làm được vẫn đã biết rồi.
Tử-Hạ chi môn-nhân vấn giao ư Tử-Trương. Tử Trương viết: Tử-Hạ vân hà? Đối viết: Tử-Hạ viết: Khả dả dữ chi, kỳ bất khả giã cự chi. Tử-Trương viết: Dị hồ ngô sở văn: quân-tử tôn hiền nhi dung chúng, gia thiện nhi căng bất năng. Ngã chi đại-hiền dư, ư nhân hà sở bất dung; ngã chi bất hiền dư, nhân tương cự ngã, như chi hà kỳ cự nhân dã.
Dịch nghĩa. Học-trò ông Tử-Hạ hỏi ông Tử-Trương đạo giao-tế với người thế nào? Ông Tử-Trương hỏi lại rằng: Ông Tử-Hạ bảo sao? Học-trò thưa rằng: Thầy Tử-Hạ tôi bảo: Người nào khá thì chơi; người nào không khá thì cự tuyệt. Ông Tử-Trương nói: Điều ta sở-văn thì khác thế. Ta nghe người quân-tử tôn người hiền mà dung kẻ chúng-nhân, khen người lành mà thương kẻ chẳng hay. Ta mà là người đại-hiền dư, thì người nào là chẳng dung-nạp được; ta mà à người bất hiền dư, thì người ta sẽ cự-tuyệt ta, làm sao mà ta lại cự-tuyệt ngươi vậy.
Tử-Hạ viết: Quân tử hữu tam biến, vọng chi nghiễm-nhiên; tức chi dã ôn; thính kỳ ngôn dã lệ.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Hạ nói: Người quân-tử có ba cái vẻ người khác nhau: đứng xa mà trông thì ra vẻ tôn-trọng; đến gần tới nơi thì ra vẻ ôn-hòa; nghe tiếng nói thì ra vẻ nghiêm-lệ.
Tử Hạ viết: Quân-tử tín nhi hậu lao kỳ dân, vị tín tắc dĩ vi lệ kỷ dã. Tín nhi hậu gián, vị tín tắc dĩ vi báng kỷ dã.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Hạ nói: Người quân-tử làm cho dân tin mình rồi sau mới sai làm việc khó nhọc; nếu dân chưa tin mà sai làm việc khó nhọc, thì dân hẳn lấy làm hại nó vậy. Làm cho người tin mình rồi sau sẽ can gian; nếu người chưa tin mà vội can-gián, thì người ta hẳn lấy làm nói xấu người ta vậy.
Tử-Hạ viết: Trụ chi bất thiện bất như thị chi thậm dã. Thị dĩ quân-tử ố cư hạ-lưu, thiên-hạ chi ác giai qui yên.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Hạ nói: Vua Trụ bất thiện không đến quá lắm như thế đâu, mà mang tiếng ác đến thế. Cho nên người quân-tử lấy phạm phải điều quá ác mà đặt mình ở vào đám hạ-lưu làm ghét lắm, bao nhiêu cái ác thiên-hạ đều đổ về mình cả.
Tử-Cống viết: Quân-tử chi quá dã như nhật nguyệt chi thực yên; quá dã nhân giai kiến chi; canh dã nhân giai ngưỡng chi.
Dịch nghĩa. Ông Tử-Cống nói: Người quân-tử có lỗi như mặt trời mặt trăng phải xâm-thực, lúc có lỗi người đều trông thấy; lúc đổi lỗi đi rồi người đều ngưỡng-vọng; không có chút gì ám-muội cả.
Tử viết: Bất tri mệnh vô dĩ vi quân-tử dã. Bất tri lễ vô dĩ lập dã. Bất tri ngôn vô dĩ tri nhân dã.
Dịch nghĩa. Đức Khổng-tử dạy rằng: Không biết mệnh trời không lấy gì làm người quân-tử được. Không biết lễ, không lấy gì lập thân được, không biết lời nói phải trái, không lấy gì biết người hay dở được.
Nguồn: vi.wikisource.org, Luận ngữ (Dương Bá Trạc dịch). Dịch giả Dương Bá Trạc mất năm 1944; bản dịch thuộc phạm vi công cộng. Có thể còn sai lệch so với bản in do quá trình số hóa.